Waddinxveen van Weleer over De Gouwe

De Gouwe: Slagader van Waddinxveen
Door de eeuwen heen heeft de gekanaliseerde rivier de Gouwe een zeer belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis en economie van Waddinxveen. De rivier heeft veel goeds gebracht en veel Waddinxveners hebben hun inkomen te danken aan de vaarroute. Waddinxveen is niet alleen groot geworden door vrachtverkeer en personenvervoer, ook scheepsbouw, scheepsonderhoud en aanvoer van grondstoffen voor de fabrieken zijn altijd belangrijk geweest voor dit dorp. De Gouwe loopt dwars door Waddinxveen dat toch geen gespleten plaats is geworden, maar juist aan beide oevers kansen krijgt en die economische welvaart brengt. In deze aflevering het ontstaan van de rivier, het belang van de infrastructuur en de groei van Waddinxveen.

Veenstroompje
Wanneer de Gouwe precies is ontstaan, is moeilijk te achterhalen. Wel is bekend dat de watergang begonnen is als veenstroompje bij Boskoop door afgravingen. De stroming, die steeds groter wordt, mondt uit in de Hollandse IJssel bij Gouda. Voor het eerst komt de rivier in een oorkonde voor in het jaar 1139 onder de Latijnse naam Golda (de stad Gouda heette ook eerst Golda). Pas twee eeuwen later wordt de vaarweg door een kanaal verbonden met de Oude Rijn, waardoor een belangrijke scheepvaartverbinding ontstaat tussen Alphen aan den Rijn en Gouda. Als in de 15^e eeuw de Gouwe wordt gekanaliseerd, wordt het zelfs de belangrijkste vaarweg in het gewest Holland, omdat daarmee een goede scheepvaartverbinding ontstaat tussen Haarlem, Amsterdam, Gouda, Rotterdam en Dordrecht. 

Naamgeving
Wanneer de naam Golda verandert in Gouwe is niet precies bekend. Waarschijnlijk is de naam Gouwe ontstaan uit ‘Gouw’ wat rivier betekent met een weg erlangs. Een mogelijk andere verklaring voor de naam Gouwe is de gouden gloed op het water, dat veroorzaakt wordt door het veen dat door het heldere water van de veenstroom zichtbaar is.

Tol
In de 15^e eeuw wordt de Gouwe zelfs als verplichte vaarweg vastgesteld voor alle scheepvaartverkeer in Holland. Bij Gouda splitst de Gouwe zich in twee stromingen. De stroom die langs de Sint Janskerk en de Spieringstraat door het centrum van de stad loopt, is later vrijwel drooggelegd en nu nog op enkele plaatsen een smal binnenwater. 

Het onderhouden van de 15 kilometer lange Gouwe is een taak voor de aanliggende steden en de graven van Holland. Tot groot ongenoegen van Delft en Leiden gaat Gouda tol heffen. Veel schippers proberen Gouda te omzeilen en binnendoor via de Alpherwetering weer bij Waddinxveen op de Gouwe te komen. Wel moeten zij dan hun schip over de Zuidkade trekken, dat met vereende krachten wordt gedaan.
De visrechten zijn toebedeeld aan enkele edelen, die landerijen langs het water bezitten. Voor anderen is het alleen toegestaan te vissen in de Gouwe als men toestemming heeft van de landheer of geld heeft betaald. De Gouwe wordt steeds drukker bevaren. In de 16^e eeuw varen er per jaar al een kleine 10.000 schepen in de beroepsvaart en dat aantal groeit nog elk jaar.

Julianasluis
De Julianasluis, die de verbinding vormt tussen de Gouwe en de Hollandse IJssel is aangelegd tussen 1932 en 1936 en is eigendom van de provincie Zuid-Holland. Een andere sluis in de Gouwe is de Gouwesluis, die op het kruispunt ligt van de Oude Rijn en de Gouwe bij Alphen. Er kunnen schepen met een maximale lente van 90 meter en 11 meter breed doorheen.

De provincie gaat in 1936 scheepvaartrecht heffen en bij betaling krijgt de schipper een kopie van het betaalbewijs, dat in het midden van de sluis moet worden ingeleverd. Kan de schipper geen bewijs overhandigen, dan gaat de sluis niet open en is het schip ‘gevangen’. Dan wordt het alsnog betalen of terugkeren. 

Vervoer over water
De Gouwe is een heel belangrijke vaarroute voor het goederenvervoer over water. Voor zowel de aanvoer van grondstoffen als het vervoer van producten is de vaarweg een ideale oplossing. Waddinxveen profiteert daar volop van en langs de Noord- en Zuidkade worden veel fabrieken en molens gebouwd.
In eerste instantie gaat het vervoer met de trekschuit, die getrokken wordt door mens- of paardenkracht. Op bepaalde plekken langs de oever zijn passeerpalen geplaatst, zodat de treklijnen niet verstrikt raken.
Vanuit Gouda en Waddinxveen vertrekt aan het begin van de avond regelmatig een trekschuit naar Amsterdam, die dan de volgende ochtend aankomt. Deze veerdienst houdt er strikte regels op na: men mag niet dronken zijn, men mag niet vloeken en moet precies op tijd afvaren.
Later worden de trekschuiten steeds meer vervangen door zeilschepen, die groter zijn en meer kunnen vervoeren.
Als de stoomvaart zijn intrede doet, neemt ook de drukte van het scheepvaartverkeer toe en komen er regels om de oevers te beschermen tegen de hoge golfslag.

Personenvervoer
Schippers van trekschuiten en van zeilschepen krijgen steeds vaker verzoeken van mensen die mee willen varen en zo ontstaat een vorm van betaald personenvervoer. Als de stoomschepen steeds meer in de vaart komen, nemen deze schepen steeds meer personen mee en ontstaan lijndiensten over de Gouwe. Daarvoor moeten wel aanpassingen worden gedaan zoals aanlegsteigers en opstapplaatsen maken.
Stoombootmaatschappij De Volharding begint een lijndienst tussen Amsterdam, Leiden, Aalsmeer en Gouda met opstapplaatsen in veel tussenliggende plaatsen. In Waddinxveen is de aanlegplaats vlak bij de brug, bij café G Kwaak, wat tevens een stations-koffiehuis is. Nog altijd prijkt de naam ‘stations-koffiehuis’ op de gevel aan de Zuidkade. Ook krijgt Waddinxveen aan de oostzijde een aanlegplaats bij de gasfabriek voor het vervoer van goederen.

Vrouw overboord
Later is voor De Volharding ook een opstapplaats gekomen ter hoogte van de Burgemeester Trooststraat. Daar heeft een ernstige aanvaring plaatsgevonden tussen een klein vaartuig en de veel grotere lijndienst van De Volharding. Op de kleine boot zitten Klaas Broer en Elizabeth Mulder, die op weg zijn om hun handtekening te zetten voor hun toekomstig huwelijk. Ook aan boord is Elizabeth de Wit, die verloofd is met de broer van de aanstaande bruid. Als De Volharding en de kleine boot elkaar raken, slaat Elizabeth overboord en ondanks alle reddingspogingen overleeft zij het niet. Wat een feest voor de familie Broer had moeten worden, is geëindigd in een nachtmerrie.

Dijkdoorbraak
Door de toename van het scheepvaartverkeer en de snelheden waarmee wordt gevaren, raken de oevers in verval. In de 19e eeuw zijn er meerdere dijkdoorbraken en in 1876 breekt de oever in Waddinxveen ter hoogte van de Brugweg. Er loopt zoveel water de polder in, dat het waterpeil in de Gouwe meer dan een meter daalt. Het scheepvaartverkeer wordt daardoor ruim een week stilgelegd.

Parlevinkers
De industrie en de ambachten nemen steeds meer toe in Waddinxveen en de schippers profiteren van de welvaart door het vervoer van de benodigde grondstoffen en producten. Er komen meer vaste vaardiensten op vastgestelde tijdstippen waarbij de (beurt)schippers om beurten hun vracht mogen vervoeren. Om niet aan te hoeven leggen om inkopen te doen, komen er parlevinkers, die met hun levensmiddelen en huishoudelijke artikelen naast de boot komen varen, zodat de schipper al varend boodschappen kan doen.

Vrachtauto’s
Na de Tweede Wereldoorlog neemt het vervoer per schip af en wordt steeds meer gebruik gemaakt van vervoer over de weg. Ook de Waddinxveense schipper Van den Akerboom stopt met het transport over water en begint een transportbedrijf aan de Noordkade. Hij vervoert speelgoed en meubelen en in korte tijd groeit het bedrijf met veel werknemers en investeert in een groot wagenpark.

Pleziervaart
De pleziervaart heeft een grote vlucht genomen. In schipperskringen wordt de Gouwe ook wel de Staande Mastroute genoemd. Vanwege de doorvaarhoogte van de bruggen hoeft de mast niet neergehaald te worden; daardoor is de Gouwe een geliefde vaarroute. Ook gaan regelmatig superjachten door de Gouwe, die veelal door Royal Van Lent Shipyard op de Kaag zijn gebouwd.
Door de komst van het containertransferium in Alphen aan den Rijn is het containervervoer sterk toegenomen. Nu worden per jaar 45.000 containers voor Heineken op de terminal overgeslagen van schip naar vrachtwagens.
Het vervoer van tankers met kerosine voor Schiphol is over de Gouwe afgenomen. Niels Rood schrijft in zijn boek De Hefbrug over ‘bommen, die dagelijks door de woonkernen varen’. Tegenwoordig wordt de kerosine via een ondergrondse pijpleiding getransporteerd.

Aanvaringen
In de loop der jaren zijn meerdere ongelukken gebeurd. Vooral de brug in Waddinxveen heeft het een paar keer moeten ontgelden door aanvaringen of bijna-aanvaringen. In 1964 is het 60 ton wegende contragewicht 40 meter naar beneden gestort.  

Overlast
Bruggen brengen overlast mee voor het wegverkeer. Nu de aansturing van de bruggen over de Gouwe vanuit de Steekterpoort in Alphen aan den Rijn wordt verzorgd, wordt zoveel mogelijk gevaren in een ‘groene golf’. Ook het werken met drie standaard hefhoogtes betekent minder oponthoud. De wens van een onderdoorgang voor het wegverkeer is vanwege de hoge kosten nog altijd niet verwezenlijkt. 

Met dank aan: HGW, C Verlooij