Datum met een knipoog en geschiedenis
Voor veel mensen is 1 april de dag waarop men extra op zijn of haar hoede is. Een onverwacht bericht, een collega die met een stalen gezicht iets vertelt of een familielid dat nét iets te serieus klinkt; voor je het weet hoor je: '1 april, kikker in je bil!' In Nederland is elkaar in de maling nemen bijna onlosmakelijk met deze datum verbonden. 1 april is echter meer dan een dag van grapjes.
Door Robbert Roos
De gewoonte om op 1 april grappen uit te halen bestaat al eeuwen. In de 16e eeuw werd al geschreven over mensen die op deze dag met onmogelijke of zinloze opdrachten op pad werden gestuurd. Ook in de huidige tijd gaat nog menigeen op pad voor een plintenladder, of een doosje bougievonkjes. Waarom juist 1 april een grapdag werd, is niet helemaal duidelijk. Mogelijk heeft het te maken met kalenderveranderingen of het begin van de lente, maar zekerheid daarover is er niet. Wat wel duidelijk is: al heel lang geldt een ongeschreven regel dat de grap luchtig moet blijven. Het doel is verrassing en humor, geen schade, geen schaamte.
Historische betekenis
Opmerkelijk genoeg heeft 1 april in Nederland ook een belangrijke historische betekenis. Op 1 april 1572 werd de stad Den Briel ingenomen door de Watergeuzen. Dit moment wordt gezien als een keerpunt in de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spaanse overheersing. De bekende rijmregel 'Op 1 april verloor Alva zijn bril' wordt nog steeds gebruikt om de gebeurtenis te onthouden. Het laat zien dat 1 april niet alleen een speelse kant heeft.
Er gebeurden meer serieuze dingen op deze datum. Zo zonk in 1873 op 1 april het Britse stoomschip Atlantic voor de kust van Nova Scotia en werd in 1918 op deze dag de Royal Air Force in het Verenigd Koninkrijk opgericht.
Ook kranten, radio en televisie besteden jaarlijks aandacht aan 1 april. Waar vroeger soms werd gekozen voor berichten die pas achteraf een grap bleken te zijn, is er tegenwoordig meer aandacht voor duidelijkheid. Lezers moeten kunnen vertrouwen op eerlijke en objectieve informatie en nepnieuws moet te allen tijde vermeden worden. Veel media kiezen daarom bewust voor openlijke humor: een knipoog in de vorm, toon of presentatie van een artikel, zonder de feiten te verdraaien of geweld aan te doen. Zo blijft het vertrouwen van het publiek intact en ontstaat ruimte voor een glimlach in plaats van verwarring of twijfel.
1 april in andere landen
Al steekt men hier op 1 april graag de draak met elkaar, Nederland is zeker niet het enige land met 1-apriltradities. Ook in omliggende landen is het gebruik bekend. In Engelstalige landen heet de dag 'April Fools’ Day. In Frankrijk en België spreekt men van Poisson d’Avril, waarbij kinderen elkaar soms ongemerkt papieren visjes op de rug plakken. In veel landen is de gedachte achter de grap gelijk: het mag, zolang de grap vriendelijk blijft en anderen niet schaadt.
De nadruk ligt nu vaak op herkenning, zelfspot en samen lachen
De betekenis van 1 april lijkt langzaam te verschuiven. Waar het vroeger vooral draaide om 'ergens in trappen', ligt de nadruk nu vaker op herkenning, zelfspot en samen lachen. De leukste grappen zijn vaak de grappen die niemand persoonlijk raken, maar waarin iedereen iets van zichzelf herkent. Misschien is dat wel wat 1 april tegenwoordig vooral is: een dag waarop we onszelf en het dagelijks leven even niet al te serieus nemen, met open ogen en een glimlach.